LÜTFEN KAYNAK GÖSTERMEDEN KULLANMAYINIZ, HEKİMLERİN VE SAĞLIK MESLEK MENSUPLARININ PROFESYONEL BİLGİ KAYNAKLARINA ULAŞARAK BİLGİ EDİNMELERİ ÖNERİLİR. (Güncelleme:18.10.2011)

Hedeflenmiş Tedavi Nedir?

Targeted Therapy, yani hedeflenmiş tedavi, en sık kanser tedavisi için kullanılmaktadır. Ulaşılmak istenlen yani hedef kanser hücrelerine bağlanan bir kimyasal madde (çoğunlukla biyoaktif bir madde) veya antikor üzerine radyoaktif bir atom veya kemoterapi molekülü yüklenerek insan vücuduna enjekte edilir. Kısa bir süre sonra bu radyoaktif madde kanserli hücrelerde birikip o hücreleri öldürür. Oldukça etkili ancak henüz yaygın bir yöntem olmamakla beraber çok yoğun bir araştırma mesaisi bu yöntem için harcanmaktadır. Bir çok ülke bu tedavi prensibine odaklanmış çalışma ve yatırım yapmaktadır. Türkiye, bu konuda henüz emekleme dönemindedir. Ciddi tıbbi personel alt yapısı, hekim ve diğer personelin bu konuda eğitimi ve akademik yaklaşımı benimsemiş ortamlara ihtiyaç vardır. Şu anda, artık lenfoma'da ve nöroendokrin tümörlerde hemen hemen her ülkede bu yöntem ruhsatlanmıştır. Ancak, diğer bir çok organ tümörlerinde de bazı ülkeler bu tedaviye ruhsat vermiştir. Örneğin beyin, meme, akciğer,prostat, kemik kanserlerinde, melanoma ve lösemide başarılı araştırma sonuçları elde edilmiştir.

Lenfoma Tedavisinde Bexxar & Zevalin

Lenfoma, lenfosit isimli beyaz kan hücrelerinin ve lenf düğümlerinin kanser türü (kötü huylu) bir hastalığıdır. Hodgkin's Lenfoma ve non-Hodgkin's Lenfoma olarak 2 ana gruba ayrılır.Hodgkin's lenfoma, kemoterapi ilaçları ile başarılı bir şekilde tedavi edilirken non-Hodgkin's lenfoma daha güç tedavi edilen, daha ölümcül olabilen bir hastalıktır.NoHodgkin's lenfomada, özellikle erken evrede, kemoterapi etkili olabilmektedir. Ancak, geç evrede saptanmış non-Hodgkin^'s lenfomada kemoterapi ilaçların etkisi düşüktür. Bu tür geç evre Hodgkin's lenfoma hastalarında ölüm daha  kısa süre içinde gerçekleşmektedir. Geç evre Hodgkin's lenfomada tedavi seçenekleri içine monoklonal antikorlar girmiştir. Bu antikorlar, yitrium-90 veya iyot-131 isimli radayoaktif maddelerle ile bağlanıp lenfoma hücrelerine ulaşması ve bağlanması sağlandığında lenfoma hücrelerini öldürebilmektedir.Bu antikorlar, USA'da lisanslanmış olup yitrium-90 ile bağlanan antikor ilacın piyasa adı Zevalin, iyot-131 ile bağlanan antikor ilacın piyasa adı Bexxar'dır.Bexxar ve Zevalin, hematolog ve nükleer tıp uzmanlarının işbirliği ile uygulanmaktadır. Bu ilaçlar, erken evre Hodgkin's lenfomalarda kullanılmaz.  

PET/CT Nedir? Nerede Kullanılır?

PET (positron emission tomography), bir nükleer tıp görüntüleme tekniğidir. CT (computerized tomography) ise radyolojide kullanılan bir görüntüleme tekniğidir. Türkçe'de CT yerine BT denilmektedir. PET/CT ise, bu iki tekniğin birleştirildiği bir cihazla elde edilen bir tıbbi görüntüdür. Bu teknikte BT yani CT, sadece anatomik lokalizasyon ve atenüasyon düzeltmesi için kullanılır. PET görüntüsü, fonksiyonel ve moleküler düzeyde bilgi verir, BT ise bu bilginin hangi organ veya dokuya ait oldugunu gösterir. Bu yöntemle 3 boyutlu görüntü elde edilebilir. Oldukça etkili bir tanı yöntemidir. En çok kanser tanısında kullanılır, ancak beyin ve kalp uygulamaları ve diğer bazı klnik alanlarda da kullanılmaktadır. Türkiye, milli gelir ve nüfusa göre incelendiğinde PET/CT sayısı açısından dünyanın en zengin bir kaç ülkesinden biridir. Türkiye'de yaklaşık, 100 civarında PET/CT cihazı vardır.

SPECT/CT Nedir?

SPECT, (single photon emission computed tomography), bir nükleer tıp görüntüleme tekniğidir. CT (computerized tomography) ise radyolojide kullanılan bir görüntüleme tekniğidir. Türkçe'de CT yerine BT kullanılmaktadır. SPECT/CT, bu iki tekniğin birleştirildiği bir cihazla elde edilen bir tıbbi görüntüdür. Bu teknikte BT yani CT, sadece anatomik lokalizasyon ve atenüasyon düzeltmesi için kullanılır. SPECT görüntüsü, fonksiyonel ve moleküler düzeyde bilgi verir, BT ise bu bilginin hangi organ veya dokuya ait oldugunu gösterir. Bu yöntemle 3 boyutlu görüntü elde edilebilir. Oldukça etkili bir tanı yöntemidir. En çok kanser tanısında kullanılır, ancak beyin, kemik, akciğer, karın organları ve kalp uygulamaları ile diğer bazı klinik alanlarda da kullanılmaktadır. Türkiye, milli gelir ve nüfusa göre incelendiğinde SPECT/CT sayısı açısından dünyanın en fakir ülkelerindedir (bütün merkezler SPECT/CT yerine PET/CT'yi tercih etmektedir), halbuki artık düz SPECT yerine SPECT/CT yatırmı gelişmiş ülkelerde tercih edilen bir yoldur.

Nükleer Kazalar ve Nedenleri
Bugüne kadar dünyada toplam 99 nükleer kaza kayda geçmiştir. 99 kazanın 57 si ise 1986 Çernobil sonrasında meydana gelmiştir. Bunların çoğu Amerika Birleşik Devletlerinde olmuştur. Nükleer kazaların çoğunluğu insan hatası ile oluşur. Doğal felaket sonrasında reaktör hasarı beklenir, ama pek yaygın değildir; Japonya’daki bu reaktör patlamaları ve sızıntısı ise bu açıdan da ayrı özellik taşımaktadır.

Nükleer Kazalar, Uçak Kazalarına Benzer
Nadir olur, ancak olunca da “felaket” olarak algılanır ama ölüm sayısı kömür madeni kazalarına göre daha azdır. Nükleer kazaların çoğunda insan ölçümü olmaz; en ölümlü olanı bugüne kadar Çernobildir (resmi veriler 4000’dir ama daha fazla olduğu öngörülmektedir).

Nükleer Kazalarda Radyoaktivite Nasıl Ortaya Çıkar?
Reaktörde buhar basıncı veya atomik reaksiyon sonrasında patlama olur. Bu patlama ile radyoaktif maddeler gökyüzüne çıkıp sonra değişik noktalarda yere iner, suya, toprağa  ve havaya karışıp nefes, cilt veya besin zinciri ile canlıların vücuduna girer.

Radyoaktif kaynağın (core, çekirdek) dağılması veya erimesi ile uranyum türevi elementler etrafa saçılır. Bu elementler radyoaktiftir. Radyoaktif elementler 2 tür radyasyon yayar:

Parçacık Radyasyonu: Alfa ve Beta grubu parçacıklar radyasyon enerjisi yayar, cildimize bulaşırsa zarar verir. Nefesimizle, su ve gıda ile vücudumuza girer, kanser yapıcı etkisi yüksektir, etkileri daha ziyade uzun süre sonra ortaya çıkar. Yarı ömrü onlarca, yüzlerce, binlerce, milyonlarca yıl olan radyoaktif elementler açığa çıkabilir. Patlamadan sonra uzakta bulunan insanlar bile bu radyasyondan etkilenir.

İyonizan (delici) radyasyon: Esas olarak gama radyasyonudur. Vücuda girer, diğer taraftan çıkar, bu arada vücuda bir miktar radyasyon enerjisi bırakır. Kanser yapıcı etkisi vardır ama daha ziyade kısa vadeli akut etkilerden sorumludur.

Japonya’daki Reaktör Sızıntısı Sağlık Açısından Ne Kadar Zararlıdır?
Japonya’daki reaktör sızıntılarının sağlık açısından faturası henüz kestirilemez, bilinmiyor. Kısa zaman sonra ilke belirtileri, dahs sonra ise bir kısım belirtiler belli olurken sağlığa olan uzun vadeli bütün zararları kesin olarak hiç bir zaman belli olmayacaktır.

Nükleer Reaktör Kazaları İnsan Sağlığına Nasıl Etki Eder?
Reaktörden sızıntı eğer yer altı sularına ve reaktör altındaki katmanlara doğru olduğunda hasar daha azdır; ancak patlama olup da rayoaktif elementler havaya saçılırsa hasar daha yaygın olur. Havaya çıkan rayoaktif elementler havada süzülüp aşağı iner veya havada asılı kalır veya uçucu (volatil)  özellikte elementler ise gökyüzünde hızla yer değiştirir. Bu esnada yağmur yağarsa toprağa, suya, evlere, taşıtlara bulaşır veya yere yakın bir noktada havaya ulaşır, besin zincirine girer, yediklerimizle, içtiklerimizle, cildimizle ve nefesimizle de vücuda girebilri. Vücuda girdikten sonra kalıcı hasarlar verir.

Hangi Kanserler ve Hastalıklar Görülür?
En sık tiroid kanseri görülür. Bu nedenle koruma için iyot tabletleri kullanılır. Bu tabletler diğer kanserlerden korumaz. Diğer kanserler; kan kanserleri, kemik kanserleri, meme ve tükrük bezi kanzerleridir. Ayrıca, her tür kanserde çok hafif bir artış görülür. Tiroid kanserinden ayrı olarak hipotiroidi denilen bir tiroid hastalığı da ortaya çıkar. Tükrük bezi hasarından dolayı kalıcı ağız kuruluğu olabilir.

En Çok Kim Etkilenir?
Ana rahmindeki çocuklar, sonra bebekler, sonra çocuklar, sonra 40 yaş altı insanlar. 40 yaş üstünde etkilenme daha azdır.

Doğal Radyasyon
Normal olarak, herhangibir nükleer kaza olmaksızın dahi aldığımız doğal radyasyon (taş, toprak, kaya, güneş, gaz radyasyon, vb) miktarı yılda 3 msievert'dir. Bazı bölgelerde ise bu yüksek olabilir; örneğin Amerika Birleşik Devletlerinde Denver, Colaroda'da bu düzey yılda 6 msievert düzeyindedir.

Tıbbi Radyasyon
Normal zamanlarda tıbbi tetkikler ve incelemelerle yılda yarım msiveret (yani 0.5 msievert) düzeyinde radyasyon almamızda sakınca yoktur. örneğin tek bir diş filmi (küçük diş filmi) 0.004 msievert oranında radyasyon alırız. Ancak, çekilen her tıbbi filmde alınan radyasyon dozu üstüste eklendiğinde bir yılda 5 msievert'i geçince o yıl başka bir film çektirmemiz önerilir. Burada önemli olan mümkün olduğunca az film çektirmek iken hekimler ihtiyaç duyduğunda daha yüksek radyasyonu göze alarak ilave gerekli filmleri çektirmek zorunda kalırız. Burada bütün mesele, yarar/zarar dengesini iyi kurmaktır.

Nükleer Felaketlerden Sonra Hangi Radyoaktif Maddeler Yayılır
Nükleer kazanın meydana geldiği reaktör tipine, bu reaktörde kullanılan radyoaktif kaynağa, kazanın nedenine, şiddetine ve oluş şekline göre ortama saçılan ve sızan radyoaktif maddelerin türleri farklıdır.Örneğin, Çernobil gibi zincirleme atomik reaksiyona neden olan patlamada ortama saçılan uranyum türevi radyoaktif maddeler, Japonyadaki gibi reaktörün soğutma sistemindeki sorun nedeniyle oluşan buhar basıncının oluşturduğu patlama sonrası ortama saçılan ve sızan radyoaktif maddelerden farklıdır.

Ölüm Dozu
Bir kaç dakika ile bir kaç gün içinde 3500 ile 5000 msivert radyasyona maruz kalanlar 30 gün içinde ölür. 100 ile 1000 msivert arasında radyasyona maruz kalanlar ise ciddi kanser türlerine yakalanır.

ALARA Prensibi
Mümkün olduğunca az radyasyona maruz kalmak demektir (As Low As Reasonably Achievable). Radyasyonun etkileri birikir, zararlı hale gelir.

Sigara İçenler
Sigaranın içinde radyoaktif polonyum ve radyum gibi ciddi radyoaktif maddeler vardır. Bu kişiler zaten bu radyasyona maruz kalmaktadır. Önce sigarayı bırakıp sonra nükleer felaketten korksunlar.

Radyasyon Bulaşanlarda Mutlaka Zararlı Etki Olmaz
Radyasyona maruz kalma süresi ve maruz kalınan radyasyonun türü ile radyasyonun dozu yani miktarı zararı belirler. Bugün Japonya’da herkeste normalden biraz daha fazla radyasyona maruz kalma söz konusu ama, bu, herkesin kanser olacağı anlamı taşımaz.

Japonya'ya Giden Muhabirler ve Diğer Basın Mensupları
Japonya’ya gönderilen muhabirler mutlaka eğitime tabi tutulmalı(ydı), orada nasıl davranacakları öğretilmeliydi. Oradan dönünce de güvenilir testlerle radyasyon taramasına tabi tutulmalıdır.

Korunma İmkanı
Parçacık Radyasyonundan Korunma: Maske, eldiven, özel önlükler koruyabilir; yüzde yüz değil.

İyonize Radyasyon: Kazalarda bu radyasyondna korunma imkanı sınırlıdır. En etkili yöntem kaynaktan uzaklaşmaktır (mesafe). Kurtarma ekipleri özel giysilerle kısmen korunur, halk bu radyasyondan pek korunamaz.

Kendiliğinizden İyot Tableti Almayın, “İyodomanya” Öldürebilir.

Nükleer kazalardan sonra dağıtılan İyot tableti sadece tiroid kanserinden ve kalıcı hipotiroidizm yani tiroid yetmezliğinden korur, diğer kanser türlerinden korumaz. İyot tableti bu tür radyasyon yayılmasında tiroid kanserinden korunmak için verilmesi için resmi kurumlarca radyasyon düzeyinin belli bir seviyeye yükseldiğinin bildirilmesi gerekir. Zaten iyot tabletleri normalde Devlet tarafından dağıtılır, dağıtılmalıdır. Ancak, şu anda bir çok ülkdede iyot çılgınlığı, “iodomania” ortaya çıkmıştır. Radyasyondan korunma amaçlı kendiliğinizden iyot tableti almayın, ancak belli bir seviyeye çıkınca bu tabletler resmi kurumlarca verilri veya alınması önerilir. Ciddi yantesirleri vardır, öldürebilir. Amerika Birleşik devletleri ve Bazı Avrupa ülkelerinde iyot tableti stoğu bitmiş durumdadır.

İyotlu Tuz Bir Şeye Yaramaz
Nükleer kazadan sonra tiroid kanserinden korunma için iyotlu tuz kullanmak işe yaramaz, etkili olmaz. Tek çözüm, iyot tableti kullanımıdır.

Japonya Bu Konuda Çok Tecrübeli
Dünyada radyasyon kazalarından sonra ortaya çıkan sağlık sorunlarını en iyi bilen, en etcrübeli ülke Japonya’dır, çünkü Hiroşima ve Nagazaki ye atılan atom bombalarının bugüne kadar yaklaşık 66 yıldır gün be gün, ay be ay, yıl ve yıl izlenen bütün olumsuz etkileri Japonlar tarafından izlenmiş,öğrenilmiş, kayda geçirilmiştir.

Çernobil: Çernobil’den sonra 10-20 milyon insan etkilendi, resmi rakamlara göre yaklaşık 4000 kişi öldü. Tiroid kanseri en yüksek oranda artmıştır; örneğin 1986 da 2 çocuk tiroid kanseri varken 1992 de 114 e çıkmıştır.

PET/CT Tiroid Kanserinde Daha Yaygın Olarak Kullanılmalıdır.

Papiller ve folliküler tiroid kanserlerinde, ameliyatı takiben uygulanan  I-131 radyoaktif tedavisi sonrasında hasta taburcu edilirken 'Yüksek Doz Tarama' denilen bir yöntemle hastanın tüm vücudu taranır. Oldukça etkili olan bu yöntem, ameliyat sonrasında kalıntı dokuda iyot-131 tutulup tutulmadığını, varsa, lenf düğümü ve uzak organlarda yayılma (metastaz) 'ın tedavi edici iyot-131 tutup tutmadığını gösterir.

Bu şekilde radyoaktif iyot tedavisi uygulanan hasta belli aralıklarla kontrol altında tutulur. Bazı merkezlerde, bu takip döneminde yılda bir defa yeniden iyot-131 tarama ile tüm vücut incelenmektedir. Bu tarama işlemi için hastanın TSH seviyesinin yükseltilmesi gerekir. Yüksek TSH hasta açısından oldukça zorlayıcı olduğu gibi tıbbi açıdan da olumsuzlukları vardır. Bu nedenle artık takip döneminde bu şekilde iyot-131 tüm vücut tarama daha seyrek yapılması önerilmektedir. Bu tarama işlemi için daha net ve sıkı kriterlere uymak gerekir.

Daha da iyisi, bu tarama işlemleri için tüm vücut F18 FDG PET/CT kullanılmaya başlandı. FDG PET/CT taraması için yüksek TSH'a ihtiyaç olmadığı gibi iyot-131 taramada görülemeyen metastazlar da gösterilebilmektedir. Türkiye, PET/CT cihazı açısıdan dünyanın en 'zengin' ülkelerinden biridir. 2010 yılında Türkiye'de PET/CT cihaz sayısı yaklaşık 90 civarındadır. Ayrıca, PET/CT, iyot-131 taramaya göre daha kısa sürede uygulanabilmektedir.

Bu üstünlükleri nedeniyle,  PET/CT nin artık bir çok şehirde bulunuyor olmasını da dikkate alarak, tiroid kanserlerinin takibinde daha sık kullanılmasını öneriyoruz.